गर्भाशय काढण्याची शस्त्रक्रिया (Hysterectomy): प्रकार, रिकव्हरी आणि लॅप्रोस्कोपिक पर्याय

यांनी वैद्यकीयदृष्ट्या पुनरावलोकन केले डॉ मनन बूब — MBBS (KEM), MS ObGyn (गोल्ड मेडलिस्ट), DNB, कन्सल्टंट स्त्रीरोगतज्ज्ञ आणि लॅप्रोस्कोपिक सर्जन, शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती.

माझ्या तपासणी कक्षात मी hysterectomy हा शब्द उच्चारतो, तेव्हा स्त्री बोलण्याआधीच तिचे वाक्य मला दिसते. “डॉक्टर, दुसरा काही मार्ग नाही का?” कधी असतो. कधी खरोखरच नसतो. दोन्ही वेळी निर्णय तेव्हाच चांगला होतो जेव्हा काय काढले जाणार आहे, काय राहणार आहे आणि नंतरचे आयुष्य कसे असते हे तुम्हाला समजलेले असते.

तर या शब्दातली भीती बाजूला ठेवून शस्त्रक्रियेकडे सरळ नजरेने पाहू.

नेमके काय काढले जाते

Hysterectomy म्हणजे गर्भाशय काढणे. त्यापुढचे तपशील वेगवेगळे असतात, आणि तेच महत्त्वाचे असतात:

• टोटल hysterectomy — गर्भाशयासोबत गर्भाशयमुख (cervix) देखील. हा सर्वात सामान्य प्रकार.
• सबटोटल (सुप्राग्रीवा) hysterectomy — गर्भाशय काढले जाते आणि cervix ठेवली जाते. कमी वापरला जाणारा प्रकार, आणि यात cervix ची नियमित तपासणी चालू ठेवावी लागते.
• अंडाशयांसह किंवा अंडाशयांविना — हा पूर्णपणे वेगळा निर्णय. नळ्या आणि अंडाशय काढणे हा hysterectomy चा आपोआप भाग नाही.
• रॅडिकल hysterectomy — काही कर्करोगांसाठी केली जाणारी अधिक व्यापक शस्त्रक्रिया, ज्यात आजूबाजूच्या ऊतींचाही समावेश होतो.

रुग्णांसमोर मी सर्वात जास्त जोर देतो तो तिसऱ्या मुद्द्यावर. गर्भाशय आणि अंडाशय या दोन वेगळ्या चर्चा आहेत. तुमचे काय आणि का काढले जात आहे हे कुणी स्पष्ट सांगितले नसेल, तर तारीख ठरण्याआधी त्या प्रश्नाचे उत्तर मिळायला हवे.

शस्त्रक्रियेइतकाच महत्त्वाचा मार्ग

तेच गर्भाशय तीन मार्गांनी बाहेर येऊ शकते: पोटावरील खुल्या छेदातून, योनिमार्गातून, किंवा काही लहान छिद्रांच्या कीहोल (लॅप्रोस्कोपिक) शस्त्रक्रियेने.

खुल्या शस्त्रक्रियेला आजही जागा आहे — खूप मोठे गर्भाशय, काही कर्करोग, आधीच्या शस्त्रक्रियांमुळे झालेले घट्ट चिकटणे. पण शरीररचना परवानगी देत असेल तिथे लॅप्रोस्कोपिक मार्गात सहसा रक्तस्राव कमी होतो, रुग्णालयातील मुक्काम कमी असतो, वेदना कमी असते आणि नेहमीच्या आयुष्यात परतणे खूप वेगाने होते, कारण पोटाची स्नायूभिंत जवळपास न छेडता ठेवली जाते. कीहोल प्रक्रिया कशी केली जाते हे आमच्या टोटल लॅप्रोस्कोपिक हिस्टेरेक्टॉमी पानावर सविस्तर वाचता येईल.

योग्य मार्ग तुमचा स्कॅन, तुमचा इतिहास आणि आत काय आढळते यावरून ठरतो, केवळ आवडीवरून नाही.

“माझ्या शेजारणीची हीच शस्त्रक्रिया झाली आणि ती महिनाभर अंथरुणावर होती. माझेही तसेच होईल का?”

तुम्ही कीहोल शस्त्रक्रियेसाठी योग्य असाल तर जवळपास नक्कीच नाही — आणि याच कारणाने ही तुलना अनेक स्त्रियांची दिशाभूल करते. आठवडे अंथरुणावर ठेवणारा खरा घटक म्हणजे पोटावरचा मोठा छेद. लॅप्रोस्कोपीत माझ्या बहुतेक रुग्ण त्याच संध्याकाळी चालतात आणि पंधरा दिवसांत हलके घरकाम करतात. तरीही टाळायचे असते ते जड उचलणे, कारण खरी भरून येण्याची प्रक्रिया आत चालू असते.

ही शस्त्रक्रिया कधी योग्य — आणि कधी नाही

कुटुंब पूर्ण झालेले असताना तीव्र त्रास देणारे फायब्रॉइड, उपचारांना प्रतिसाद न देणारा ॲडेनोमायोसिस, गर्भाशय खाली सरकणे (prolapse), इतर पर्याय अपयशी ठरल्यानंतरचा सततचा जास्त रक्तस्राव, आणि अर्थातच काही कर्करोग किंवा पूर्वकर्करोग स्थिती — या सर्वांसाठी hysterectomy हे चांगले उत्तर आहे.

पण ज्या विशीतल्या स्त्रीच्या वेदनादायक पाळीची कधी तपासणीच झाली नाही तिच्यासाठी, गर्भाशय राखून काढता येण्याजोग्या फायब्रॉइडसाठी, किंवा ज्या रक्तस्रावाला औषधोपचाराची नीट संधीच मिळाली नाही त्यासाठी हे चुकीचे पहिले उत्तर आहे. मूल हवे असेल तर लॅप्रोस्कोपिक myomectomy — म्हणजे फायब्रॉइड काढून गर्भाशय राखणे — बहुधा अधिक योग्य शस्त्रक्रिया ठरते.

होकार देण्याआधी विचारण्याजोगे पाच प्रश्न

1. माझ्या बाबतीत इतर पर्यायांऐवजी हीच शस्त्रक्रिया का?
2. माझे अंडाशय काढले जात आहेत का, आणि त्याचे कारण काय?
3. हे कीहोलने होऊ शकते का, आणि नसेल तर का नाही?
4. मी सहा महिने थांबले तर काय होईल?
5. घरी रिकव्हरीत काय काय करावे लागेल, आणि कोणाची मदत लागेल?

ज्या सर्जनला आपल्या योजनेवर विश्वास आहे, त्याला हे प्रश्न खटकत नाहीत. भीतीपोटी होकार दिलेल्या रुग्णावर शस्त्रक्रिया करण्यापेक्षा वीस मिनिटे उत्तरे देण्यात घालवणे मला अधिक पसंत आहे.

रिकव्हरी, प्रामाणिकपणे

पहिल्याच संध्याकाळी आधार देऊन तुम्हाला चालवले जाईल, जे फार लवकर वाटते आणि तुमच्या फुफ्फुसांसाठी व रक्ताभिसरणासाठी सर्वात चांगली गोष्ट असते. पहिले काही दिवस गॅसची वेदना, पोट फुगणे आणि थकवा अपेक्षित आहे — भूल उतरायला वेळ लागतो.

दोन आठवडे हलका रक्तस्राव किंवा तपकिरी स्राव सामान्य आहे. खोल थकवा साधारण महिनाभर येत-जात राहतो. बहुतेक स्त्रिया दोन आठवड्यांत घरची दिनचर्या आणि ऑफिसचे काम सुरू करतात, आणि सुमारे सहा आठवड्यांत उचलणे व व्यायामासह पूर्ण हालचालींकडे परततात. रोजच्या बारकाव्यांसाठी आमची लॅप्रोस्कोपीनंतरच्या रिकव्हरीची दिवसानुसार मार्गदर्शिका वाचा.

थंडी वाजून ताप, ताजा जास्त रक्तस्राव, दुर्गंधीयुक्त स्राव, कमी होण्याऐवजी वाढणारी वेदना, किंवा पोटरीत वेदनेसह सूज — यापैकी काहीही असल्यास वाट न पाहता आम्हाला फोन करा.

गैरसमज विरुद्ध वस्तुस्थिती

गैरसमज: hysterectomy नंतर वजन वाढते आणि वय झपाट्याने दिसू लागते. वस्तुस्थिती: कोणत्याही शस्त्रक्रियेनंतरचे वजन सहसा आठवड्यांच्या कमी हालचालीमुळे वाढते, गर्भाशय नसल्यामुळे नाही. अंडाशय ठेवले असतील तर हार्मोन्सचे चित्र जवळपास तसेच राहते.

गैरसमज: यानंतर वैवाहिक जीवनातील आनंद संपतो. वस्तुस्थिती: बहुतेक स्त्रियांमध्ये सततचा रक्तस्राव आणि वेदना संपल्यावर जवळीक सुधारते. जिथे अंडाशय काढले असतील तिथे कोरडेपणा किंवा इच्छा कमी होणे शक्य आहे — दोन्हींवर उपचार आहेत, त्यामुळे मोकळेपणाने सांगा.

अपॉइंटमेंटला काय होईल

तुमचे स्कॅन, आधीचे अहवाल आणि रक्तस्रावाच्या नमुन्याची ढोबळ नोंद सोबत आणा. आम्ही तपासणी करू, सहसा पेल्विक अल्ट्रासाउंड पुन्हा करू किंवा पाहू, आणि तुमची लक्षणे नेमके काय हिरावून घेत आहेत हे समजून घेऊ — झोप, काम, प्रवास, रक्तक्षय. त्यानंतरच शस्त्रक्रिया आवश्यक आहे का, आणि असल्यास कोणती व कोणत्या मार्गाने, यावर चर्चा होते. अनेक स्त्रिया त्या सल्लामसलतीतून शस्त्रक्रिया नसलेली योजना घेऊन परत जातात.

“मी यासाठी खूप लहान नाही का? मी फक्त चौतीस वर्षांची आहे.”

केवळ वय कधीच निर्णय करत नाही. निर्णय ठरवते तुमचे निदान, तुम्हाला आणखी मूल हवे आहे का, आणि गर्भाशय राखणारे पर्याय तुमच्यासाठी व्यवहार्य आहेत का. चौतीस वर्षांच्या स्त्रीमध्ये मी गर्भाशय राखण्याचा मार्ग अगदी नेटाने शोधतो — आणि तसा मार्ग नसेल तर तेही स्पष्ट सांगतो.

तुम्हाला hysterectomy आवश्यक आहे असे सांगितले गेले असेल आणि त्यामागचे कारण समजून घ्यायचे असेल, किंवा निर्णयापूर्वी दुसरे मत हवे असेल, तर शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती येथील स्त्रीरोग टीम तुमच्याशी सविस्तर बोलायला तयार आहे. +91-8668954915 वर कॉल करा किंवा आमच्याशी संपर्क साधा पृष्ठाद्वारे पोहोचा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.